Wakacje z Bogiem dla Seniorów w Spale

mt_ignore:

Zorganizowaliśmy wakacje dla seniorów w Spale, w ośrodku przyparafialnym, w bardzo dobrych warunkach,
które już dwukrotnie nasi seniorzy sprawdzili. Wojtek podjął się koordynacji tych wakacji.
Nawet „seniorzy młodsi” (inaczej: przyszli seniorzy) też mieli szansę wypocząć sobie w doborowym towarzystwie.
Również członkowie naszych rodzin, nasi znajomi i my sami :)
Wakacje z Bogiem dla Seniorów w Spale odbyły się od 8 do 21 września.

 

Najstarsze dzieje Spały

Dzieje Spały sięgają do początków naszego państwa. Na łowy na grubego zwierza przybywali tu niegdyś polscy władcy – Władysław Herman, Kazimierz Jagiellończyk, a także Władysław Jagiełło, który był tu ponad 20 razy.
W końcu XVI w. tereny dzisiejszej Spały należały do starostwa inowłodzkiego. W XVIII wieku rozpoczęto tu eksploatację lasów. Drewno wykorzystywano do wyrobu węgla drzewnego, smoły, jako opał dla pobliskich zakładów przemysłowych, np. wytopu żelaza w piecach hutniczych w osadzie Kuźnice (dziś Tomaszów Maz.)
i wypalania wapna. Część drewna spławiano Pilicą do Wisły.

Istniała tu w XVIII w. osada młynarska, która stała się zaczątkiem kurortu. Leżała ona przy młynie wodnym usytuowanym rzece Gać. Osada ta to dzisiejsza Spała. Nazwa jej pochodzi od nazwisk młynarzy, Marcina Spały
i jego ojca Bartłomieja Spały, którzy w połowie XVIII wieku, oprócz młyna posiadali jeszcze folusz (urządzenie do produkcji sukna). Po II rozbiorze Polski w 1793 roku dobra inowłodzkie wraz ze spalskimi lasami znalazły się
w zaborze pruskim.

W 1819 roku młyn i folusz odziedziczył Kacper Spała. Nowy właściciel uruchomił wkrótce tartak, stawiając jednocześnie budynki z izbami dla zatrudnionych robotników. Takim sposobem osada młynarska stała się przemysłowym osiedlem. W 1864 roku upadła gospodarczo, na skutek powstania styczniowego.

XIX wiek

Początku reprezentacyjnej funkcji Spały należy szukać w XIX wieku, kiedy to car Aleksander III (1845-1894) przebywając na polowaniu w spalskich lasach w 1880 roku, zwrócił uwagę na urzekający fragment puszczy nad Pilicą w pobliżu młyna w Spale i wydał hrabiemu Wielopolskiemu (pełniącemu wówczas funkcję łowczego dworu) polecenie wybudowania w tym miejscu rezydencji myśliwskiej. W 1884 roku wybudowano drewniany pałac według projektu Leona Mikuckiego – krakowskiego architekta.

Obok powstały koszary dla sotni kozackiej i kompanii jegrów, żołnierzy specjalnej formacji strzelców wyborowych (mundur podobny dzisiejszych, zielone kurtki, ciemnoszare spodnie i długie płaszcze) rekrutowanych z niewysokich, sprawnych mężczyzn, przeważnie byłych myśliwych. Powstało też kasyno oficerskie, domy i hotele dla gości.

Pod koniec XIX wieku wokół pałacu urządzono park w stylu krajobrazowym według projektu znanego planisty Waleriana Kronenberga. W rezultacie w Spale powstał okazały i oryginalny w tej części Polski zespół rezydencjalny. Podobny pod względem charakteru znajdował się w Białowieży. Całość rezydencji zajmowała duży obszar.

Zarządzał nim początkowo margrabia Wielopolski, a od 1888 roku Ignacy Bończa-Modzelewski jako łowczy polowań carskich w Księstwie Łowickim z siedzibą w Spale. Jemu podlegali jegrzy, pełniący funkcję służby leśnej. Ich zadaniem była ochrona i dokarmianie zwierzyny, odstrzał drapieżników i dostarczanie upolowanej zwierzyny na stół. Wstęp do lasu i na teren rezydencji był zabroniony zwykłym ludziom. Rodzinę carską chroniła sotnia kozacka. By zapewnić spokój carskim gościom wysiedlono z okolic Spały kilka wsi. Tereny po nich zalesiono.

Oprócz Aleksandra III myśliwskie walory Puszczy Pilickiej rozsławił również jego syn Mikołaj II (1868-1918).
W lasach pod Spałą urządzono zwierzyniec, odbywały się tutaj niezwykle uroczyste łowy z udziałem imperatorów
i zaproszonych gości. Polowali tu m.in. szach Persji Nasser-al-Din i cesarz niemiecki Wilhelm II. Wokół niego powstało wiele obiektów towarzyszących, w tym elektrownia, koszary wojskowe, stacja pomp z wieżą wodną i dwa eleganckie hotele dla carskich gości „Bristol” i „Savoy”.

Po carskich czasach w Spale pozostały: kamień pamiątkowy w miejscu, gdzie Aleksander III upolował swojego pierwszego jelenia (obok szańca św. Huberta wybudowanego z kamieni polnych w czasach prezydenta Mościckiego), dwa hotele (są to obecnie domy wczasowe „Rogacz” i „Dzik”) oraz piękny drewniany domek straży kozackiej w pobliskiej wsi Glinnik.

I wojna światowa

Podczas I wojny światowej Spała znalazła się w niemieckiej strefie okupacyjnej. Przez cały czas była pod władzą wojskową. Urządzono tu wielki szpital wojskowy. W okolicznych lasach prowadzona była rabunkowa gospodarka. Nadleśnictwo lubocheńskie straciło w stosunku do roku 1913 niemal 50% drzewostanu. Dla ułatwienia wywozu drewna wybudowano wtedy linię kolejową Spała – Tomaszów (jej budowę ukończono w 1916 r.). Wycofując się
w 1918, Niemcy zrabowali całe wyposażenie pałacyku i zrujnowali lub zniszczyli wiele budynków rezydencji.

Po odzyskaniu niepodległości

"Pałac prezydencki" w Spale w okresie, kiedy mieszkały w nim głowy państwa

„Pałac prezydencki” w Spale w okresie, kiedy mieszkały w nim głowy państwa

 

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę zamierzano przeznaczyć Spałę na rezydencję
Józefa Piłsudskiego. Nie był on zainteresowany łowiectwem, przebywał jednak tu kilka razy podczas świąt w 1921
i początkach 1922. W 1922 roku Spałę przeznaczono na letnią rezydencję prezydentów Rzeczypospolitej. Do jej odrestaurowania przyczynił się Stanisław Wojciechowski. Na jego polecenie inżynier Kazimierz Skórewicz zbudował w 1923 na miejscu dawnych koszar kaplicę drewnianą w stylu zakopiańskim nazywaną przez długi czas Kaplicą Prezydentów RP p.w. Królowej Korony Polskiej.

Spała stała się pośrednio przyczyną rozlewu krwi w zamachu majowym. 12 maja 1926 roku prezydent Wojciechowski zlekceważył bowiem informacje o niepokojach wśród piłsudczyków po wybraniu na premiera Wincentego Witosa i wyjechał do Spały. Spała w maju jest wyjątkowo piękna… Marszałek Piłsudski nie zastał Wojciechowskiego w Belwederze i nie miał komu wręczyć ultimatum. Pozostało mu tylko zarządzić marsz wojska na Warszawę i polała się krew.

W następnych latach w Spale często przebywał prezydent Ignacy Mościcki – wielki amator polowań. W czasie jego prezydentury Spała stała się wręcz „drugim Belwederem”. Wprowadził on także zwyczaj obchodzenia w Spale dorocznych dożynek. Na pierwsze z nich przybyło 10 tysięcy gości. W następnych latach uczestników przybywało. Dla potrzeb tej uroczystości w 1928 roku zbudowano stadion, w późniejszym czasie halę na 38 tys. osób. W 1935 roku w Spale odbył się pod patronatem Prezydenta RP Jubileuszowy Zlot Harcerstwa Polskiego Jamboree z okazji 25-lecia ZHP. W Zlocie uczestniczyło 25 tys. młodzieży w tym delegacje organizacji skautowych z zagranicy.

II wojna światowa

25 września 1939 roku na mocy dekretu Adolfa Hitlera ustanowiono zostało Naczelne Dowództwo Wojskowe „Wschód” (tzw. Oberost), którego siedzibę umieszczono w Spale. W październiku na czele NDW stanął gen. płk. Johannes Blaskowitz, odbierający 28 września kapitulację Warszawy.

Od lipca 1940 mieściła się tu siedziba dowództwa wojskowego w Generalnej Guberni. W tym czasie powstały
w sąsiednich wsiach Konewce (4 km od Spały) i Jeleniu (5 km od Spały) potężne, długie na 380 m bunkry dla ochrony pociągów sztabowych. Mieściło się tu też przez pewien czas dowództwo i część sztabu Grupy Armii „Środek”, biorącej udział w operacji Barbarossa.

Kliknij aby obejrzeć w pełnym rozmiarze

Od pierwszych miesięcy okupacji na terenie Spały działał wywiad Związku Walki Zbrojnej. Zorganizował go wśród leśników Roman Wojewódzki – szef grupy wywiadowczej Obwodu ZWZ Tomaszów Maz. Niestety w październiku 1941 roku placówka ta została rozpracowana przy pomocy zdrajcy (który później zginął z wyroku wojskowego sądu Polski Podziemnej).
Ale niestety zginęli także wszyscy przez niego zdradzeni. Dziś w Domu Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników oraz Drzewiarzy, można zobaczyć specjalną wystawę im poświęconą.

W 1945 roku pałacyk prezydencki został całkowicie obrabowany i spalony kilka dni po wkroczeniu do Spały Armii Czerwonej. Niewiele pamiątek łowieckiej przeszłości ocalało. Należy do nich pomnik żubra naturalnej wielkości.

Do I wojny światowej znajdował się na terenie rezydencji carskiej w Białowieży. Powrócił do Polski w latach 20. ubiegłego wieku i dzięki staraniom prezydenta Mościckiego stanął na cokole przed pałacem w Spale. Pałac spłonął, ale żubr ocalał. Jest żeliwny.

Po wojnie

Po wojnie hotele w centrum Spały zmieniono na ośrodek wczasów pracowniczych.
Na bazie stadionu dożynkowego powstał Centralny Ośrodek Sportu gdzie trenują nasi najlepsi sportowcy.

Powstała tu też ścieżka rowerowa do Tomaszowa Mazowieckiego. Na poniższej mapie, ścieżka rowerowa zaznaczona jest na czerwono. Spała jest widoczna na prawym końcu ścieżki, natomiast Tomaszów Mazowiecki jest na lewym końcu ścieżki. Tak! To ten Tomaszów z wiersza Tuwima i piosenki Ewy Demarczyk. Kliknij na mapę aby ją powiększyć:

W 1983 roku kaplica prezydencka została podniesiona do rangi kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Huberta. W 1992 roku przy kościele zbudowano Kaplicę Polową Armii Krajowej.

Obrazek

Jej głównym akcentem są Stacje Męki Pańskiej, wykonane w drewnie, nazywane Drogą Krzyżową AK.

Droga Krzyżowa Armii Krajowej w Spale
[Na fot. stacja XIII Pan Jezus zdjęty z krzyża i napis: „1-VIII-1944 OFIARA ŻYCIA”]

To bardzo niezwykłe miejsce, chyba jedyne takie w kraju.

Tekst na podstawie „Spała – dzieje jednego kurortu” Marcin Gąsior